Chào quý mẹ bầu!

Trong những lần đi khám thai, chắc hẳn mẹ đã từng nghe Bác sĩ dặn dò: “Đến mốc 12 tuần nhớ đi làm xét nghiệm sàng lọc lệch bội nhé”. Nhiều mẹ bầu gật đầu vâng dạ nhưng trong lòng vẫn băn khoăn không biết “lệch bội” rốt cuộc là căn bệnh gì mà nguy hiểm đến vậy.

Hôm nay, Bác sĩ cùng mẹ bầu hiểu rõ tận gốc rễ về lệch bội nhiễm sắc thể (NST), tại sao nó lại xảy ra và điểm mặt những hội chứng nguy hiểm nhất mà chúng ta cần sàng lọc để bảo vệ thiên thần nhỏ nhé!

1.  Lệch bội nhiễm sắc thể là gì?

Nhiễm sắc thể (NST) là cấu trúc giống như một tập nén chứa rất nhiều gen bên trong. Bộ gen người được nén vào 46 NST chia làm 23 cặp đi cùng nhau – về nguồn gốc thì có 23 chiếc NST của mẹ và 23 chiếc NST của bố. Trong 23 cặp NST này, có 22 cặp (đánh số từ 1 đến 22) là giống nhau ở nam và nữ. Riêng cặp NST thứ 23 gọi là NST giới tính, quy định giới tính của chúng ta: XX – giới tính nữ; XY – giới tính nam.

Để dễ hình dung, mẹ hãy tưởng tượng bộ gen của con người giống như một cuốn bách khoa toàn thư gồm 46 chương (tương ứng với 46 chiếc NST), được chia thành 23 tập (23 cặp). Trong mỗi cặp, một chiếc được thừa hưởng từ ba và một chiếc từ mẹ. Cuốn sách này chứa toàn bộ “bản thiết kế” để tạo nên một cơ thể người hoàn chỉnh.

Lệch bội nhiễm sắc thể (Aneuploidy) là tình trạng cuốn sách này bị lỗi trong quá trình in ấn:

  • Thừa một chương (Trisomy): Thay vì có 2 chiếc, một cặp nhiễm sắc thể nào đó lại có tới 3 chiếc (tổng cộng 47 chiếc).
  • Thiếu một chương (Monosomy): Một cặp nhiễm sắc thể bị mất đi 1 chiếc, chỉ còn lại 1 chiếc duy nhất (tổng cộng 45 chiếc).

Việc thừa hay thiếu vật chất di truyền này sẽ làm xáo trộn toàn bộ quá trình phát triển của thai nhi, dẫn đến các dị tật bẩm sinh nghiêm trọng về cả thể chất lẫn trí tuệ [1].

2. Những lý do có thể gây lệch bội nhiễm sắc thể thai nhi?

Nhiều mẹ bầu khi nhận kết quả con bị lệch bội thường tự dằn vặt bản thân: “Do mình ăn uống sai cách hay do đi lại vận động mạnh?”.

Bác sĩ xin giải tỏa tâm lý này cho mẹ: Các hoạt động sinh hoạt thường ngày hay chế độ ăn uống thông thường không phải là nguyên nhân. Lệch bội xảy ra do sự phân chia tế bào (giảm phân) tạo ra trứng hoặc tinh trùng bị lỗi. Sự đứt gãy hoặc dính liền của các NST trong quá trình này có thể bị kích hoạt bởi việc tiếp xúc với một số hóa chất độc hại, tia xạ, hoặc sử dụng các loại thuốc chống chỉ định trong thai kỳ.

Bên cạnh các yếu tố đó, y học đã chứng minh có một yếu tố nguy cơ nội tại lớn dẫn đến sai sót này: Tuổi của người mẹ [2].

Cơ chế khoa học được giải thích như sau:

Khác với nam giới, việc sản xuất tinh trùng liên tục mỗi ngày, bé gái khi còn nằm trong bụng mẹ đã được tạo ra sẵn một “kho” trứng cho cả cuộc đời. Những quả trứng này sẽ bước vào trạng thái “ngủ đông” (dừng lại ở kỳ đầu của quá trình giảm phân).

Khi người phụ nữ dậy thì, mỗi tháng sẽ có một vài quả trứng được “chiêu mộ” thức dậy để lựa chọn ra một trứng tốt nhất để rụng trứng và thụ tinh. Nghĩa là, nếu mẹ lớn tuổi mang thai (thường lấy ngưỡng trên 35 tuổi), quả trứng đó đã phải “ngủ chờ” suốt nhiều năm. Theo thời gian, bộ máy phân chia bên trong quả trứng (các thoi vô sắc) trở nên già cỗi và lỏng lẻo. Khi quả trứng thức dậy để tiếp tục phân chia, các nhiễm sắc thể rất dễ bị dính vào nhau, không tách rời ra được, dẫn đến việc quả trứng mang thừa hoặc thiếu nhiễm sắc thể [1].

Đó là lý do vì sao Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) luôn nhấn mạnh: Phụ nữ mang thai từ 35 tuổi trở lên sẽ có nguy cơ sinh con mắc các hội chứng lệch bội cao hơn hẳn [2].

Cơ chế rối loạn phân lý Nhiễm sắc thể gây lệch nội nhiễm sắc thể ở phụ nữ mang thai lớn hơn 35 tuổi.
Hình 1. Cơ chế gây lệch bội nhiễm sắc thể thường gặp ở phụ nữ lớn tuổi.

3. Điểm qua các hội chứng lệch bội nhiễm sắc thể nguy hiểm mẹ bầu cần biết

Lệch bội nhiễm sắc thể có thể xảy ra ở bất kỳ cặp nhiễm sắc thể nào. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp lệch bội ở các nhiễm sắc thể lớn sẽ khiến thai nhi ngừng phát triển và sảy thai tự nhiên từ rất sớm. Những hội chứng lệch bội mà thai nhi có thể sống sót và phát triển đến lúc chào đời (hoặc những tháng cuối thai kỳ) bao gồm [1, 3]:

Các bất thường trên nhiễm sắc thể thường (Autosome)

  • Hội chứng Down (Trisomy 21): Đây là hội chứng phổ biến nhất (thừa 1 NST số 21). Trẻ sinh ra thường có khuôn mặt đặc trưng, chậm phát triển trí tuệ và có nguy cơ cao mắc các dị tật tim bẩm sinh, tiêu hóa.
  •  Hội chứng Edwards (Trisomy 18): Thừa 1 NST số 18. Hội chứng này rất nặng nề. Thai nhi thường bị đa dị tật (tim, thận, não), bàn tay nắm chặt, bàn chân vẹo. Đa số các bé sẽ mất ngay trong bụng mẹ hoặc không sống qua 1 tuổi.
  • Hội chứng Patau (Trisomy 13): Thừa 1 NST số 13. Tương tự Edwards, đây là hội chứng cực kỳ nghiêm trọng với các dị tật ở đường giữa cơ thể (sứt môi hở hàm ếch nặng, dị tật não bộ, đa ngón). Tỷ lệ tử vong rất cao.

Các bất thường trên nhiễm sắc thể giới tính (Sex Chromosome)

Bên cạnh 22 cặp NST thường, cặp NST số 23 quyết định giới tính cũng có thể mắc các thể lệch bội:

  • Hội chứng Turner (45,XO): Bé gái bị thiếu mất 1 NST X. Trẻ thường có vóc dáng thấp lùn, cổ màng, và đặc biệt là suy buồng trứng sớm dẫn đến vô sinh.
  • Hội chứng Siêu nữ (47,XXX): Bé gái có thừa 1 NST X. Đa số trẻ phát triển thể chất bình thường, có thể cao hơn trung bình, khả năng sinh sản bình thường nhưng có thể gặp khó khăn nhẹ trong học tập.
  • Hội chứng Klinefelter (47,XXY): Bé trai có thừa 1 NST X. Trẻ thường cao, tay chân dài, tinh hoàn nhỏ và có nguy cơ vô sinh cao khi trưởng thành.
  • Hội chứng có bất thường XXXY (48,XXXY): Đây là một biến thể hiếm gặp và nặng nề hơn của Klinefelter ở bé trai. Trẻ thường bị chậm phát triển trí tuệ rõ rệt, dị tật bẩm sinh và suy sinh dục nặng.
  • Hội chứng Jacobs (47,XYY): Bé trai có thừa 1 NST Y. Trẻ thường phát triển thể chất bình thường, có xu hướng cao hơn trung bình, khả năng sinh sản bình thường nhưng có thể gặp khó khăn nhẹ trong học tập hoặc phát triển ngôn ngữ.
Hình ảnh mô tả các bất thường lệch bội nhiễm sắc: Hội chứng Down, hội chứng Edwards, hội chứng Patau và các hội chứng bất thường Nhiễm sắc thể giới tính
Hình 2. Minh họa các bất thường lệch bội nhiễm sắc thể thường gặp ở thai nhi.

4. Sàng lọc lệch bội nhiễm sắc thể là gì?

Hiểu một cách đơn giản, sàng lọc lệch bội là quá trình Bác sĩ sử dụng các công cụ y khoa và thuật toán thống kê để phát hiện sớm những thai kỳ có nguy cơ cao mắc bất thường nhiễm sắc thể. Kết quả sàng lọc này chính là cơ sở quan trọng để Bác sĩ quyết định xem mẹ bầu có cần thực hiện tiếp các xét nghiệm chẩn đoán xâm lấn (như chọc ối, sinh thiết gai nhau) để khẳng định bệnh hay không. Hiện nay, y học có rất nhiều phương pháp sàng lọc được thực hiện ở các mốc tuổi thai khác nhau với độ tin cậy khác nhau, quen thuộc nhất phải kể đến: xét nghiệm NIPT, Double Test, Triple Test hay Combined Test…Theo khuyến cáo, thời điểm tối ưu để bắt đầu sàng lọc lệch bội là trong quý 1 của thai kỳ:

  • Từ tuần thứ 9 – 10, mẹ đã có thể thực hiện xét nghiệm máu mẹ (NIPT) để sàng lọc.
  • Từ 11 tuần đến 13 tuần 6 ngày, mẹ phải thực hiện siêu âm đo độ mờ da gáy kết hợp với xét nghiệm máu (Combined test).

👉 Câu hỏi đặt ra lúc này là: Đứng trước vô vàn các loại xét nghiệm như Double Test, NIPT cơ bản (NIPT 3), NIPT 23 hay NIPT mở rộng… mẹ bầu nên chọn phương pháp nào để vừa tối ưu về hiệu quả và kinh tế?

Mời quý mẹ bầu click đọc ngay bài viết tiếp theo của Bác sĩ Quốc để tìm hiểu tiếp nhé: NIPT, NIPT mở rộng hay Double Test? Bài toán chọn phương pháp sàng lọc dị tật tối ưu và kinh tế. Nếu mẹ đang ở mốc thai quan trọng này, đừng ngần ngại liên hệ Bác sĩ để được tư vấn nhé!

Tài liệu tham khảo

  1. Cunningham FG, Leveno KJ, Dashe JS, et al. Williams Obstetrics, 26th Edition. McGraw Hill; 2022. Chapter 13.
  2. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Practice Bulletin No. 226: Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities. Obstet Gynecol. 2020.
  3. Cunningham FG, Leveno KJ, Dashe JS, et al. Williams Obstetrics, 26th Edition. McGraw Hill; 2022. Chapter 14.