Câu chuyện thường gặp:
– Bệnh nhân: “Bác sĩ ơi, em có chu kỳ kinh nguyệt đều đặn dài 32 ngày. Vậy ngày rụng trứng của em là ngày mấy? Có phải cứ chia đôi ra là ngày 16 không bác sĩ?”
Đây là một câu hỏi mà bác sĩ nhận được rất nhiều từ các chị em đang canh con hoặc đang muốn tránh thai tự nhiên. Câu trả lời ngắn gọn là: Không phải ngày 16 đâu nhé!
Để biết chính xác ngày nào và tại sao lại như vậy, chúng ta cùng vén bức màn bí mật về “vũ điệu nhịp nhàng” của các hormone bên trong bộ máy sinh sản của phụ nữ.
Sinh lý chu kỳ kinh nguyệt: Sự phối hợp của “bộ ba quyền lực”
Sinh lý chu kỳ kinh nguyệt không chỉ là chuyện “đến tháng” chảy máu, mà là một quá trình phối hợp hoàn hảo và cực kỳ phức tạp. Nó được điều khiển bởi một hệ thống nội tiết chặt chẽ gọi là trục Hạ đồi – Tuyến yên – Buồng trứng, với sự tham gia của các hormone (nội tiết tố) chủ chốt:
- Vùng hạ đồi (Não bộ): Tiết ra GnRH – “Nhạc trưởng” chỉ huy chung.
- Tuyến yên (Não bộ): Tiết ra FSH và LH – Lực lượng “kích thích” trực tiếp xuống buồng trứng.
- Buồng trứng: Sản xuất ra Estrogen và Progesterone – Hai nội tiết điều khiển sự thay đổi tại tử cung trong mỗi chu kỳ kinh nguyệt.
Sự phối hợp phức tạp giữa các hormoon trên tạo nên sự thay đổi có tính chu kỳ tại buồng trứng – có thể quan sát được trên một loạt các siêu âm phụ khoa vào các thời điểm khác nhau trong một chu kỳ kinh nguyệt (siêu âm canh trứng). Sự thay đổi có tính chu kỳ tại nội mạc tử cung là cột mốc để xác định chu kỳ kinh nguyệt – chu kỳ kinh nguyệt bắt đầu ngay tại thời điểm hành kinh ngày đầu tiên (ngày 1 của chu kỳ – N1).
Tại buồng trứng (Sinh lý chu kỳ kinh nguyệt tại buồng trứng)
Cơ thể phụ nữ vận hành theo một quy luật rất đặc biệt. Một chu kỳ kinh nguyệt, tại buồng trứng được chia làm 2 pha chính, ngăn cách ở giữa bởi hiện tượng rụng trứng (hay còn gọi phóng noãn):
- Pha nang noãn (Follicular phase): Tính từ ngày đầu tiên có kinh đến khi rụng trứng. Giai đoạn này chịu sự thống trị của Estrogen.
- Pha hoàng thể (Luteal phase): Tính từ sau khi rụng trứng đến ngày đầu tiên của kỳ kinh tiếp theo. Giai đoạn này được làm chủ bởi Progesterone.
Tại nội mạc tử cung (Sinh lý chu kỳ kinh nguyệt tại NMTC)
Đáp lại sự thay đổi hormone từ buồng trứng, lớp nội mạc tử cung cũng biến đổi không ngừng để chuẩn bị tốt cho quá trình phôi làm tổ:
- Pha hành kinh: Sự bong tróc nội mạc tử cung – hay được chị em gọi là kỳ rụng dâu, thừng kéo dài từ ngày 1 đến ngày 5-7 của chu kỳ,
- Pha tăng trưởng: Nội mạc tử cung dày lên dưới tác động của Estrogen,
- Pha chế tiết: Nội mạc tử cung trở nên nhiều mạch máu, ngoằn ngoèo và giàu dinh dưỡng nhờ Progesterone (tạo ra cửa sổ làm tổ lý tưởng cho phôi thai).
Các đặc điểm nội mạc tử cung trên, là cơ sở để bác sĩ khi siêu âm phụ khoa có thể biết được bạn đang ở giai đoạn nào của chu kỳ kinh nguyệt.
Phá vỡ lầm tưởng “chia đôi chu kỳ”: Chu kỳ kinh nguyệt 32 ngày rụng trứng ngày nào?
Về mặt lý thuyết, thời gian của pha hoàng thể luôn duy trì tương đối hằng định (khoảng 14 ngày), trong khi thời gian của pha nang noãn lại có thể thay đổi tùy người và tùy từng chu kỳ. Thời gian của pha nang noãn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như: tuổi, dinh dưỡng, stress, hội chứng đa rối loạn nội tiết – chuyển hóa buồng trứng (PMOS),…
Vì pha hoàng thể thường cố định 14 ngày trước kỳ kinh tiếp theo, nên cách tính ngày rụng trứng về mặt lý thuyết là lấy số ngày của chu kỳ kinh trừ đi 14.
Công thức: Ngày rụng trứng lý thuyết = Chiều dài chu kỳ – 14 ngày.
Với bạn gái ở câu chuyện trên: Chu kỳ 32 ngày, ngày rụng trứng sẽ rơi vào khoảng ngày thứ 18 của chu kỳ (32 – 14 = 18), chứ hoàn toàn không phải ngày 16 như lầm tưởng “chia đôi”!
Sự thay thay đổi hormone diễn ra thế nào trong chu kỳ kinh nguyệt dài 32 ngày?
Để ngày thứ 18 noãn (trứng) có thể phóng ra thuận lợi, toàn bộ hệ thống nội tiết phải hoạt động liên tục và phối hợp nhịp nhàng, qua 3 giai đoạn.
Giai đoạn 1: Tuyển chọn nang noãn tốt nhất (Ngày 1 đến Ngày 17).
Vào đầu chu kỳ, khi nồng độ các hormone ở mức thấp nhất, tuyến yên sẽ tiết ra hormone FSH để chiêu mộ một nhóm nang trứng nguyên thủy cùng phát triển. Tuy nhiên, buồng trứng có sự chọn lọc rất khắt khe (thông qua cơ chế phản hồi qua lại của trục Hạ đồi – Tuyến yên – Buồng trứng). Chỉ có duy nhất một nang trứng xuất sắc nhất, sản sinh ra nhiều Estrogen nhất mới trở thành nang noãn vượt trội (dominant follicle), các nang còn lại sẽ tự tiêu biến. Cũng chính nhờ sự chọn lọc tinh vi này mà ở mỗi chu kỳ kinh nguyệt hai buồng trứng chỉ chọn ra một trứng tốt nhất để thụ thai – và có một em bé.
Khi đi siêu âm canh noãn, thường có kết quả trả về là: Nang noãn trội buồng trứng (P) hoặc Nang noãn trội buồng trứng (T).
Tại tử cung lúc này: Thông thường từ ngày 1-5 của chu kỳ là ngày hành kinh, sau đó dưới tác dụng của lượng Estrogen tiết ra từ nang noãn của buồng trứng, lớp nội mạc tử cung tái tạo và dày lên nhanh chóng (giai đoạn tăng trưởng nội mạc tử cung).
Giai đoạn 2: Cú hích đỉnh điểm và Hiện tượng Rụng trứng (Ngày 18).
Khi nang noãn vượt trội đã trưởng thành hoàn toàn, lượng Estrogen do nó tiết ra đạt đến nồng độ đỉnh. Khi đó, hormone LH tăng vọt đột biến (LH surge) tạo đỉnh LH. Đỉnh LH chính là chiếc chìa khóa quan trọng và duy nhất kích hoạt sự rụng trứng. Hiện tượng phóng noãn sẽ diễn ra trong vòng 36 đến 40 giờ kể từ khi LH bắt đầu tăng vọt (theo Williams Gynecology). Nang trứng vỡ ra, giải phóng noãn vào vòi trứng, sẵn sàng cho quá trình thụ tinh.
Giai đoạn 3: Sự lên ngôi của Progesterone và Kết cục chu kỳ (Ngày 19 đến Ngày 32).
Sau khi trứng rụng, phần vỏ nang còn lại ở buồng trứng biến đổi thành một cấu trúc gọi là thể vàng (hay còn gọi là hoàng thể). Hoàng thể lập tức sản xuất ra một lượng lớn hormone Progesterone (thường gọi hormone dưỡng thai).
Tại tử cung lúc này: Progesterone chuyển nội mạc tử cung sang pha chế tiết, chuẩn bị cho quá trình làm tổ của phôi thai (nếu có).
Kết cục: Nếu không có thai, hoàng thể sẽ tiết progesterone để duy trì nội mạc từ cung, trong khoảng thời gian thường cố định (khoảng 14 ngày) rồi thoái hóa.
Sự sụt giảm đột ngột của hai hormone Estrogen và Progesterone khiến lớp “giường” nội mạc tử cung không còn máu nuôi dưỡng, bong tróc ra tạo thành kinh nguyệt. Một chu kỳ mới lại bắt đầu!
🌸Lời kết
Cơ thể phụ nữ là một cỗ máy sinh học tuyệt vời và chính xác. Việc thấu hiểu sinh lý chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là nguyên lý “pha hoàng thể thường hằng định 14 ngày” sẽ giúp chị em nắm quyền chủ động trong việc tính toán thời điểm rụng trứng, dù chu kỳ của bạn là 28 ngày, 32 ngày hay 35 ngày đi chăng nữa.
Ở những bài viết sau, mình sẽ cùng nhau tìm hiểu thêm về các công cụ dự đoạn ngày rụng trứng nhé!
📚Tài liệu thăm khảo
- Hoffman, B. L., et al. (2020). Williams Gynecology (4th Edition). Chapter 16 Reproductive Endocrinology.
- Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development (NICHD – Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Menstruation and the Menstrual Cycle.
